03 2018

Uit de redactie Editie 2018 - 03

Toekomstmuziek

Groot was de teleurstelling toen de Raad voor de rechtspraak begin januari besloot de invoering van digitaal procederen in bestuurszaken onder KEI uit te stellen. De omzetting van papieren naar digitale dossiers, hetgeen KEI bewerkstelligt, is hard nodig. Voor de lange duur is het resultaat van ‘papier achter glas’, zoals de uitkomst van KEI in de wandelgangen wel wordt genoemd, echter niet genoeg. There is a whole world out there. Hoezeer de huidige financiële situatie een knelpunt is: de Rechtspraak moet naar de toekomst kijken en niet (verder) achter blijven bij technologische ontwikkelingen. Juist ook om op termijn maatschappelijk relevante rechtspraak te kunnen bieden tegen een redelijke prijs. Hoe moet dat dan? Fokke en Sukke schreven daarover: “Kunt u ons daar wat informatie over faxen?”

De afgelopen jaren hebben kunstmatige intelligentie en big data invloed gehad op ons dagelijks leven. Denk aan de zelfrijdende auto en de optie om mondeling aan je smartphone te vragen wat de weersvoorspelling is op je vakantiebestemming. Opsporingsdiensten, toezichthouders en advocatenkantoren wereldwijd maken inmiddels ook gebruik van deze technologieën. Daarmee kunnen zij snel en slim misdaad voorspellen,*1 overeenkomsten analyseren, op de zaak toegesneden jurisprudentie boven tafel krijgen, zoeken in geluidsopnames van verhoren zonder dat die eerst schriftelijk zijn uitgewerkt en zelfs een voorspelling doen over de uitkomst van een gerechtelijke procedure.*2

Ook de Rechtspraak verkent op dit moment voorzichtig haar mogelijkheden op dit gebied. Bijvoorbeeld tijdens de onlangs georganiseerde themadag ‘Big(ger) data, minder(e) rechter?’. Die mogelijkheden zien vooralsnog op beslissingsondersteunende technologie. Een voorbeeld daarvan is software die zelflerend zoekt in de ongeveer 800.000 gepubliceerde uitspraken op rechtspraak.nl. Dat gebeurt door eerst handmatig relevante uitspraken te selecteren uit een beperkt setje uitspraken met bepaalde trefwoorden. Vervolgens leert de software zichzelf aan wat de dwarsverbanden zijn in die uitspraken en welke uitspraken op basis daarvan nog meer relevant zijn. Een dergelijke zoekslag levert meer relevante resultaten op dan die van een jurist die Legal Intelligence goed onder te knie heeft. En het gaat nog sneller ook.

Een stap verder gaat de technologie die het werk van een rechter autonoom uitvoert en op basis van een digitaal dossier zelfstandig een oordeel vormt. Een soort robotrechter. Dat klinkt als een ver-van-mijn-bedshow, maar die technologie zou in de komende tien tot twintig jaar zijn intrede kunnen gaan doen. Daar zijn wel wat kanttekeningen bij te plaatsen.

De eerste is de vraag hoe deze technologie gaat zorgen voor rechtsontwikkeling, als de automatisch gegenereerde uitspraken zijn gebaseerd op resultaten uit het verleden. Maatschappelijke ontwikkelingen of voortschrijdend inzicht kunnen op dit moment juist maken dat een bepaalde vaste lijn in de rechtspraak wordt verlaten. Of en hoe autonoom opererende technologie die aspecten kan meenemen is de vraag. Daarmee is direct een andere kanttekening gegeven: de werking van deze technologie kan voor de mens een black box zijn die niet te controleren is; voor ons is bijvoorbeeld niet meer te bevatten hoe een schaakcomputer de grootmeesters van vlees en bloed te slim af kan zijn. Laat staan dat de beslissing is gebaseerd op open normen als de redelijkheid en billijkheid. De vraag is of de burger de beslissing in zijn zaak uit handen wil geven, zonder dat hij precies snapt hoe het proces werkt. Om over een begrijpelijke motivering van de beslissing nog maar te zwijgen.

Daar komt nog bij dat het de vraag is hoe de autonome technologie ethische aspecten, de emoties en achterliggende belangen in een zaak kan meewegen. Believers van deze technologie zeggen dat autonome technologie zichzelf ook dat aspect kan aanleren in de toekomst.*3 Voordat dat daadwerkelijk het geval is, lijkt deze robotrechter echter meer geschikt voor het afdoen van meer zakelijke aangelegenheden als de vaststelling van een Woz-waarde dan het bepalen van een omgangsregeling voor kinderen.

Tot slot zal ook de beveiliging van dergelijke technologie en privacy van burgers gegarandeerd moeten zijn voordat deze technologie zijn intrede kan doen. Niet voor niets gaat de communicatie bij bijvoorbeeld de NAVO in Brussel grotendeels nog ouderwets op papier. Inmenging door (buitenlandse) ongenode gasten kan serieuze gevolgen hebben voor de betrouwbaarheid van de Rechtspraak.

Niet alleen maar halleluja-geluiden dus. Toch heeft het ontkennen of proberen tegen te houden van technologische ontwikkeling geen zin. Dan kun je maar beter zorgen dat je op de toekomst bent voorbereid en uit de mogelijkheden die er zijn de juiste keuzes maakt.

Zie bijv. www.nrc.nl/nieuws/2017/05/16/misdaad-voorspellen-het-kan-echt-9100898-a1558837.

Zie bijv. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2463244.

Zie bijv. www.nrc.nl/nieuws/2017/11/03/robots-die-raad-weten-met-morele-dilemmas-13832616-a1579874Z.

Top