01 2018

Uit de redactie Editie 2018-01

#Zinindelente


Dit is het eerste nummer van Trema dat niet op papier wordt uitgebracht. De toekomst is opeens heel dichtbij. Geen exemplaar meer om op de koffietafel te leggen, wel toegenomen gebruiksgemak, bijvoorbeeld doordat hyperlinks in artikelen kunnen worden aangebracht. Nu de digitalisering in KEI doorbreekt -of zo leek het toch-  kan Trema niet achterblijven. Het potentiële bereik van Trema neemt daardoor toe, en naar wij hopen zal de waardering niet achterblijven.

Het is 2018. Tien jaar na de crisis. De welvaart neemt weer toe, maar de kloof tussen het rijkere en het armere deel van Nederland dreigt breder en dieper te worden. Dat roept de vraag op hoe inclusive prosperity vorm kan krijgen. Waar het om gaat, is, simpel gezegd, dat iedereen profiteert van de toenemende welvaart. Dit geldt niet alleen in financieel-economische zin, maar ook voor de toegang tot het recht. Zeker voor mensen met minder geld zijn er belemmerende factoren aan te wijzen. Te denken valt in de eerste plaats aan het afstoten van kantongerechten. Waar zich voorheen tientallen in persoon procederende partijen op de rolzitting meldden, verwelkomen kantonrechters er nu soms nog slechts een handjevol. Daarnaast valt ook te denken aan hoge griffierechten, of aan het beknibbelen op advocatentarieven in de gefinancierde rechtsbijstand, mogelijk zelfs in de cynische verwachting dat het verdedigen van bepaalde groepen daardoor vanzelf minder aantrekkelijk wordt.

Dergelijke maatregelen treffen juist diegenen die het zwakst staan in de samenleving. Het risico is dat de toegang tot de rechter slechter wordt, juist voor diegenen die sterk gebaat kunnen zijn bij de bescherming die de rechter biedt. Ter illustratie diene de Limburgse kantonrechter die onlangs als koene ridder in de bres sprong voor een schuldenaar – met het procesrecht als schild tegen des schuldeisers zwaard.*1

Als de overheidsrechter minder toegankelijk wordt, is er dan een alternatief, anders dan je verlies nemen? Privatisering lijkt een voor de hand liggend alternatief, temeer daar in allerlei maatschappelijke sectoren zichtbaar is dat de overheid en de private sector naar elkaar toe groeien. Dat komt onder andere doordat de overheid taken niet zelf uitvoert, maar faciliteert, en doordat de private sector zichzelf, soms met steun van de overheid, is gaan reguleren. Daar lijkt private rechtspraak in te passen. Het fenomeen is natuurlijk niet nieuw. Traditioneel gaat het daarbij om grote private en internationale spelers die kiezen voor arbitrage omdat alle partijen daar baat bij hebben. Als het gaat om welvaart voor iedereen, kunnen we beter kijken naar de arbitrage van kleine vorderingen. Inmiddels is er al enige tijd een nieuwe speler op de markt, e-Court, die online geschillenbeslechting aanbiedt. Online geschillenbeslechting heeft als voordelen dat het relatief goedkoop en toegankelijk is. Kan deze vorm van geschillenbeslechting ertoe bijdragen dat de welvaart aan zo veel mogelijk mensen ten goede komt?

Het vermoeden bestaat bij sommigen dat veel kleine vorderingen de kantonrechter niet meer bereiken omdat ze worden aangebracht bij e-Court. Volgens incassobureau GGN ging het een jaar geleden om drieduizend zaken.*2 Qua marktaandeel niet zo spannend, maar vanuit de ontwikkeling van small claims-procedures misschien wel. Het roept wel vragen op. Kiezen mensen voor private rechtspraak omdat de kantonrechter te ver weg, of te duur is? Waarom zijn griffierechten eigenlijk zo hoog in kleine zaken? Is dat omdat die prijsverhoging in heel veel (incasso)zaken doorwerkt zodat de meeropbrengst vanzelf hoog is? Is dat eerlijk? En voor wie biedt e-Court een oplossing? E-Court hanteert een procesreglement waar weinig op valt aan te merken en een onmiskenbaar voordeel is dat procedures digitaal en daarmee toegankelijk verlopen en dat de kosten – vooral het ‘griffierecht’ – lager zijn dan bij de kantonrechter. Het is echter problematisch dat buitenstaanders niet kunnen weten hoe processen verlopen en wie daarbij betrokken zijn. Het proces is geheim. Als de arbiter niet toetsbaar onafhankelijk is, en als het proces en de uitkomst niet openbaar zijn, voldoet dit niet aan de eisen van een fair trial. Dat hoeft geen probleem te zijn, als partijen een vrijwillige keuze maken voor een privaat gerecht. Maar hoe vrijwillig is de keuze als de overheidsrechter te duur is gemaakt? Dan is de toegang tot de rechter wel degelijk in het geding.*3

Nu hoeft toegang tot het recht niet samen te vallen met toegang tot de rechter, maar als partijen aan de verkeerde kant van de welvaartskloof op tweede keus geschillenbeslechting zijn aangewezen, versterkt dat ongelijkheid. Het gaat daarbij niet om e-Court. Het gaat erom dat als private rechters met de overheidsrechter concurreren om de klandizie van repeat players, zoals incassobureaus en schuldenopkopers, die concurrentie op prijs zal plaatsvinden. Daarbij is rechtsbescherming geen verkoopargument maar een kostenpost. Vanuit het perspectief van inclusive prosperity een kwalijke zaak.

Voor wie zich over dergelijke kwesties zorgen maakt, biedt het enige hoop dat er nu een minister is voor rechtsbescherming. Hij kon meteen aan het werk na Kamervragen van de SP over de schuldenproblematiek.*4 Hij antwoordde onder meer dat schuldeisers in incassozaken hun zaak niet zomaar voor de rechter mogen slingeren, maar dat ze eerst de mogelijkheden van een betalingsregeling dienen te onderzoeken. En misschien moet ook het wettelijk minimumbedrag voor incassokosten omlaag. Daarnaast is de Rechtspraak aan het werk gezet, in het kader van het programma ‘Maatschappelijk effectieve rechtspraak’ (MER). De te beantwoorden vraag is, hoe de Rechtspraak kan bijdragen aan de aanpak van de schuldenproblematiek. Daartoe wordt een visiedocument opgesteld, wat we in de lente van 2018 kunnen verwachten. Benieuwd of daarbij de hoogte van griffierechten ook aandacht krijgt.

Namens de redactie: een voorspoedig 2018! (Voor iedereen)

Mr. dr. R. Verkijk is redacteur van Trema

Rb. Limburg 26 juli 2017, ECLI:NL:RBLIM:2017:6851. Zie ook K. Kuijpers, T. Muntz & T. Staal, ‘Routinematige intimidatie’, De Groene Amsterdammer 13 september 2017 (www.groene.nl/artikel/routinematige-intimidatie).

Het programma Nieuwsuur heeft hier op 17 januari 2018 een uitzending aan gewijd. Recent verscheen een WODC-rapport over alternatieve geschilbeslechting, https://www.wodc.nl/onderzoeksdatabase/2727-de-rechtsstaat-en-nieuwe-vormen-van-buitengerechtelijke-geschiloplossing.aspx.

Top